Ẩn dụ ngữ pháp như một phương tiện biểu thị nghĩa tình thái trong hội thoại phim điện ảnh Việt Nam

Tóm tắt

Bài báo này khảo sát ẩn dụ tình thái như một phượng tiện biểu thị nghĩa phủ định trong hội thoại phim Việt Nam theo khung lí thuyết Ngữ pháp chức năng hệ thống. Ngữ liệu gồm diễn ngôn hội thoại trích từ 25 bộ phim truyện Việt Nam (1974–2023), được thu thập từ các nguồn công khai. Kết quả phân tích xác định 74 trường hợp ẩn dụ tình thái biểu hiện giá trị phủ định. Đáng chú ý, toàn bộ các trường hợp này đều hiện thực hoá tình thái chủ quan, không tìm thấy bằng chứng cho tình thái khách quan. Ngữ liệu cho thấy hai mô hình chủ đạo được sử dụng để biểu thị nghĩa tình thái phủ định là: (i) Chủ thể phát ngôn + (không) + quá trình tinh thần + mệnh đề cốt lõi; và (ii) Ai + mà + (không) + mệnh đề cốt lõi. Hai mô hình này lần lượt thực hiện chiến lược cá nhân hoá và khái quát hoá lập trường, qua đó làm giảm mức độ đối đầu trực tiếp của phủ định và mở rộng khả năng thương lượng ý nghĩa trong tương tác. Như vậy, nghiên cứu đã đóng góp cho hướng nghiên cứu tình thái trong tiếng Việt bằng cách làm nổi bật ẩn dụ ngữ pháp như một cơ chế biểu thị tình thái, đồng thời gợi ý mở rộng phân tích sang các giá trị tình thái khác và so sánh kết quả nghiên cứu với hội thoại đời thường