Mô hình làn sóng và sự khuếch tán không gian của một hiện tượng biến đổi phương ngữ ở Đồng bằng Sông Hồng

Tóm tắt

Bài báo nghiên cứu sự khuếch tán không gian của hiện tượng hợp nhất các phụ âm quặt lưỡi /ʈ/, /ş/, /ʐ/ với các phụ âm mặt lưỡi và đầu lưỡi tương ứng (/c/, /s/, /z/) tại Đồng bằng sông Hồng dựa trên khung lý thuyết của mô hình làn sóng (Wave Model). Sử dụng dữ liệu khảo sát từ 344 điểm dân cư được xử lý qua ứng dụng ArcGIS Online, nghiên cứu phân tích sự phân bố các biến thể theo tọa độ địa lý và các nhân tố xã hội. Kết quả cho thấy Hà Nội đóng vai trò là vùng tiêu điểm (focal area), nơi khởi phát làn sóng hợp nhất ngữ âm mạnh mẽ nhất. Sự biến đổi lan tỏa theo hiệu ứng láng giềng, tỷ lệ hợp nhất giảm dần khi khoảng cách với tâm điểm tăng lên. Các vùng duyên hải và bán sơn địa xa xôi hiện trở thành vùng di tích (relic areas), bảo lưu các đặc trưng ngữ âm cổ do tác động của hiệu ứng phanh hãm và độ trễ thời gian. Nghiên cứu khẳng định bức tranh ngữ âm khu vực này là một dải liên tục phương ngữ đang dần bị "san bằng" (levelling) dưới xung lực đổi mới từ trung tâm.