Diễn ngôn về thời tiết trong ca dao, tục ngữ tiếng Việt từ góc nhìn ngôn ngữ học sinh thái

Tóm tắt

Trên quan điểm của ngôn ngữ học sinh thái, nghiên cứu này được thực hiện nhằm khám phá sự tương tác giữa hệ tư tưởng của con người với hệ sinh thái thông qua phương tiện ngôn ngữ bằng cách tìm hiểu các nhóm từ vựng và quan hệ ngữ nghĩa của các nhóm từ này khi diễn đạt về chủ đề thời tiết. Tuy được thiết kế là một nghiên cứu mô tả định tính với ngữ liệu là bộ sưu tập ca dao, tục ngữ Việt Nam, nghiên cứu có kết hợp một phần thống kê định lượng điển hình của ngôn ngữ học khối liệu để có thể khái quát hóa khuynh hướng sử dụng từ vựng theo chủ đề thời tiết. Bằng việc sử dụng khung phân tích tham chiếu của Bang và Døør (1993) và xem xét 136 đơn vị diễn ngôn chứa các chỉ tố về thời tiết, nghiên cứu đã phân loại ngữ liệu thành hai nhóm: (1) ca dao, tục ngữ về các hiện tượng và tác động của thời tiết đối với đời sống và (2) ca dao, tục ngữ về ứng xử của con người với thiên nhiên. Kết quả nghiên cứu cho thấy ca dao, tục ngữ Việt Nam thể hiện đầy đủ các đặc điểm ngôn ngữ học sinh thái. Cụ thể, nhóm các câu ca dao, tục ngữ về các hiện tượng thời tiết và tác động của thời tiết lên đời sống có các đặc điểm mô tả (màu sắc, thanh âm), định danh (mưa, nắng, gió, sông, bể, núi, trăng, trời, v.v.), tham chiếu không gian (đông, tây, nam, bắc) và thời gian (sáng, tối, ngày, tháng, năm). Nhóm câu ca dao, tục ngữ về ứng xử của con người với thời tiết thể hiện các đặc điểm về sự tương tác giữa ngôn ngữ - môi trường - hệ tư tưởng. Nghiên cứu mở ra triển vọng về việc ứng dụng ngôn ngữ học sinh thái trong nghiên cứu văn bản.